Gözardı Etmek Ne Demek? Felsefi Bir İnceleme
Giriş: İnsanlık ve Gözardı Etmek
Bir gün bir arkadaşınıza gözünüzün önündeki, canınızı sıkan ama fark etmediğiniz bir durumu anlatmak için cesaret ediyorsunuz. Belki de uzun zamandır gözardı ettiğiniz, fark etmemek için bilinçli olarak kaçtığınız bir gerçek… Bir anda, söylediklerinizin ne kadar etkili olduğunu, insanı ne kadar değiştirebileceğini fark ediyorsunuz. Ancak siz o durumu bir süre önce gözardı etmişsinizdir ve şu an buna dair hisleriniz, başlangıçtaki kaygılarınızın ne kadar basit ve geçici olduğunu görmenizi sağlar.
Gözardı etmek, bizim dünyayı algılama biçimimizin bir yansımasıdır. Bazen unutmak, bazen bilerek görmemezlikten gelmek ve bazen de kayıtsızlık, insanın varoluşuna dair bir savunma mekanizması olabilir. Felsefi olarak bakıldığında, gözardı etmek yalnızca bireysel bir eylem değil, toplumsal, etik ve bilgi kuramsal bir sorundur. Bu yazıda, gözardı etmenin felsefi anlamını, etik, epistemolojik ve ontolojik bakış açılarıyla ele alacağız.
Etik Perspektiften Gözardı Etmek
Gözardı etmenin etik boyutu, insanların sorumluluklarını yerine getirmediği, bazen de bilinçli olarak başka bir insanın veya toplumsal bir gerçeğin varlığını yok saydığı durumları içerir. Etik açıdan, gözardı etmek, bireylerin ve toplumların, diğer insanlara, haklara veya değerler sistemine karşı duyarsızlık geliştirmesine yol açabilir. Peki, etik olarak gözardı etmenin sonuçları nelerdir?
Gözardı etme, bireysel bir tercih ya da alışkanlık olabilir; ama bu tercih, insan hakları, adalet veya eşitlik gibi etik değerlerle doğrudan çatışabilir. Örneğin, bir kişinin cinsiyetine, ırkına veya etnik kimliğine dayalı olarak gözardı edilmesi, onun onurunu, özgürlüğünü ve fırsatlarını kısıtlamak anlamına gelir. Bu, toplumsal yapıları da tehdit eder çünkü insanların eşit haklarla tanınmadığı bir dünyada, adalet ve eşitlik sağlanamaz.
Felsefi Açıdan Etik İkilemler:
1. Bireysel Sorumluluk vs. Toplumsal İntizam: Kant’ın deontolojik etik anlayışına göre, doğru ve yanlışı belirlerken gözardı etme, insanın ahlaki sorumluluğunu yerine getirmemesi anlamına gelir. Kant’a göre, bir insanı gözardı etmek, onun insana özgü değerini yok saymaktır.
2. Bireysel İrade vs. Toplumsal Fayda: John Stuart Mill’in faydacılık anlayışında ise, gözardı etme eylemi bazen toplumun daha büyük faydasına işaret edebilir. Ancak burada kritik olan, hangi bireylerin gözardı edilmesinin “faydalı” olduğu sorusudur. Bu, bir etik ikilem yaratır: Toplumun yararı için bireylerin hakları ne ölçüde gözardı edilebilir?
Bununla birlikte, gözardı etme yalnızca bireysel eylemlerle sınırlı kalmaz. Toplumlar ve hükümetler de bu durumu, savaşlar, yoksulluk veya çevresel tahribat gibi konularda bir tür “toplumsal gözardı etme” biçiminde sergileyebilirler.
Epistemoloji Perspektifinden Gözardı Etmek
Epistemoloji, bilginin doğası, sınırları ve geçerliliği üzerine düşünür. Gözardı etmek, bilgiye erişim ve bilgi üretme süreçlerinde önemli bir rol oynar. Peki, bir şeyin gözardı edilmesi, bilgi üretme biçimimizi nasıl etkiler? Bilginin yalnızca bir kısmını almak veya görmezden gelmek, gerçekliğin eksik veya yanlış bir şekilde anlaşılmasına neden olabilir.
Gözardı etmenin epistemolojik boyutu, hangi bilginin önemli olduğuna dair toplumsal ve bireysel tercihlerle doğrudan ilgilidir. Örneğin, bazı gruplar toplumsal sorunlarla ilgili doğru bilgiye ulaşmakta zorluk çekerken, bazen de bu bilgilere göz yumulur. Bunun en bariz örneklerinden biri, çevresel kriz ve iklim değişikliği ile ilgili verilerin gözardı edilmesidir.
Epistemolojik Tartışmalar:
1. Algı ve Gerçeklik: Her birey, dünyanın farklı yönlerine odaklanır, bazılarına önem verirken diğerlerini gözardı eder. Bu, bilginin bireysel bir sürecin ürünü olduğunu gösterir. Ancak, her bireyin “gerçek” algısı farklıdır ve bu da toplumsal gerçekliklerin oluşturulmasında sorunlara yol açabilir.
2. Bilgi ve Güç İlişkisi: Michel Foucault, bilgi ve iktidar arasında güçlü bir bağ olduğunu savunur. Bilgi, iktidarı desteklemek için seçilebilir ve gözardı edilebilir. Örneğin, devletler veya medyalar, bazı bilgileri gözardı ederek halkın düşünce biçimlerini şekillendirir.
Epistemolojik olarak, gözardı etme, neyin bilgi olarak kabul edileceğine dair bir tercih yapmaktır. Ancak bu tercihler, bazen toplumsal eşitsizliklere yol açabilir. Bu anlamda gözardı etme, yalnızca kişisel bir eylem değil, bilgi üretme süreçlerini şekillendiren bir toplumsal fenomendir.
Ontolojik Perspektiften Gözardı Etmek
Ontoloji, varlıkların doğasını ve varoluşun anlamını araştırır. Ontolojik bir bakış açısıyla gözardı etmek, varlıkların veya olguların gerçekliğini sorgulamak ve bir kısmını dışlamak anlamına gelir. Ontolojik olarak gözardı etme, bir şeyin ya da birinin “var olmadığını” kabul etmekten çok, var olduğunu ama fark edilmediğini savunmak gibidir.
Ontolojik Sorular:
1. Varoluşun Gizemi: Gözardı edilen şeyler gerçekten var mıdır, yok mudur? Bir insanın toplumsal statüsüne göre gözardı edilmesi, o kişinin ontolojik olarak değerini düşürür mü?
2. Varlıkların Fark Edilme Biçimi: Heidegger, varlıkların anlamının, insanın bu varlıklarla ilişkisiyle şekillendiğini savunur. Gözardı edilen bir şey, bir bakıma gözlemlenmediği sürece varlığını sürdürür mü?
Ontolojik açıdan, gözardı etme, insanların algılama sınırlarını, değer verme biçimlerini ve varlık anlayışlarını doğrudan etkiler. Bir şeyin varlığını gözardı etmek, hem o şeyin ontolojik doğasına hem de bireylerin dünyayı anlama biçimlerine derin bir şekilde etki eder.
Sonuç: Gözardı Etmenin İnsanlıkla İlişkisi
Gözardı etmek, sadece bireysel bir eylem değil, toplumsal, etik ve epistemolojik bir sorun olarak karşımıza çıkmaktadır. Gözardı edilen her şey, insanlığın anlam arayışında bir boşluk yaratır. Etik açıdan, sorumluluklarımızı ihmal ettiğimizde adalet ve eşitlik zedelenir. Epistemolojik açıdan, bilgiye neyin dahil edilip edilmediği, toplumsal gerçeği şekillendirir. Ontolojik açıdan ise, gözardı edilen her şey, varlığın sınırlarını ve anlamını sorgulatır.
Sonuç olarak, gözardı etmek, insanın dünyaya nasıl yaklaşacağını ve diğerlerine nasıl davranacağını şekillendirir. Bu, insanlıkla derin bir ilişkisi olan bir kavramdır. Gözardı ettiğimiz her şey, dünyamızda bir boşluk bırakır; ancak bu boşluk, aynı zamanda anlam arayışının da bir parçasıdır. Gözardı etmek, bazen bir kaçış olabilir, bazen de insanın kendi varlığını sorgulayan bir anlam arayışıdır.